Teatr jako instrument dyplomacji kulturalnej: polski i ukraiński model wsparcia relacji dwustronnych w warunkach wojny

Abstract

Pełnoskalowa wojna rosyjsko-ukraińska po 24 lutego 2022 roku istotnie zmieniła warunki współpracy kulturalnej między Polską a Ukrainą. Szczególnego znaczenia nabrały w tym kontekście praktyki teatralne, obejmujące między innymi koprodukcje, rezydencje artystyczne, projekty grantowe oraz mobilność twórców. Przedmiotem opracowania jest porównanie wybranych mechanizmów instytucjonalnego wsparcia teatru w Polsce i Ukrainie oraz ich znaczenia dla podtrzymywania i rozwijania relacji dwustronnych w warunkach wojny. Analiza została przeprowadzona z perspektywy politologicznej, w której teatr ujmowany jest nie tylko jako instytucja artystyczna, lecz również jako element komunikacji między państwami i społeczeństwami oraz przestrzeń tworzenia trwałych kontaktów instytucjonalnych. Celem opracowania jest wskazanie różnic pomiędzy polskim i ukraińskim sposobem organizacji wsparcia praktyk teatralnych oraz określenie, w jaki sposób odmienne mechanizmy mogą funkcjonować w ramach polsko-ukraińskiej dyplomacji kulturalnej. W przypadku Polski szczególne znaczenie ma rozwinięta infrastruktura instytucjonalna, umożliwiająca zapewnienie ciągłości organizacyjnej, realizację programów, rezydencji i koprodukcji oraz rozwijanie długofalowych partnerstw. Model ukraiński charakteryzuje natomiast większa projektowość i decentralizacja, przy istotnej roli instrumentów grantowych, inicjatyw lokalnych, środowisk artystycznych oraz partnerstw sieciowych. W warunkach wojny mechanizmy te sprzyjają mobilności i szybkiej adaptacji współpracy do zmieniających się uwarunkowań. Analizę zilustrowano wybranymi przykładami współpracy polsko-ukraińskiej, reprezentującymi odmienne mechanizmy jej organizacji. Pierwszym jest projekt „Kierunek Ukraina” i koprodukcja teatralna „Inwazja”, ukazujące znaczenie zaplecza instytucjonalnego dla tworzenia bezpośredniej współpracy środowisk teatralnych. Drugi przykład dotyczy projektu „Ukraiński kostium teatralny XX–XXI wieku”, pozwalającego wskazać role mechanizmów projektowych i grantowych w międzynarodowej prezentacji ukraińskiego dziedzictwa teatralnego oraz rozwijaniu współpracy z partnerami w Polsce. Analiza wskazuje, że omawiane mechanizmy nie muszą mieć charakteru konkurencyjnego. Polska stabilność instytucjonalna sprzyja ciągłości współpracy, podczas gdy ukraińska projektowość, sieciowość i adaptacyjność zwiększają jej elastyczność w warunkach wojny. Ich funkcjonalne uzupełnianie się pozwala traktować teatr nie tylko jako przestrzeń prezentacji kultury, lecz również jako instrument tworzenia partnerstw, podtrzymywania kontaktów i wzmacniania polsko-ukraińskich relacji dwustronnych.